Khi Barack Obama giành chiến thắng vang dội trước John McCain vào năm 2008 trở thành Tổng thống Mỹ, đó là một cú hích cho hình ảnh toàn cầu của siêu cường. 

Dưới thời chính quyền của Tổng thống thứ 44, uy tín của Mỹ đối với phần còn lại của thế giới được cải thiện đáng kể nhờ vào việc Tổng thống sẵn sàng hợp tác không chỉ với các đồng minh mà còn cả cam kết của chính quyền ông trong việc củng cố các thể chế quốc tế và sự chuẩn bị sẵn sàng tiếp cận với các đối thủ.

Đối ngoại dưới thời tân Tổng thống Mỹ: Rào cản mới, biên giới cũ

Điều tương tự dường như không đúng đối với người kế nhiệm. Cách tiếp cận theo chủ nghĩa cô lập và phá cách của Tổng thống Trump đối với các mối quan hệ đối ngoại đã khiến các đồng minh truyền thống của Hoa Kỳ ở châu  Âu xa lánh, giọng điệu lãnh đạo chống chủ nghĩa toàn cầu “Nước Mỹ trên hết” đã phản chiếu trở lại trên toàn thế giới.

Xếp hạng về sự ưa thích và sự tin tưởng đối với tổng thống Mỹ và Hoa Kỳ đã giảm mạnh trên toàn cầu xuống mức thậm chí còn thấp hơn so với Bush trong những năm cuối nhiệm kỳ của ông, thậm chí còn giảm sâu hơn nữa vào năm 2020 do hậu quả của việc Mỹ ứng phó với đại dịch coronavirus dưới thời Trump.    

Vị trí lãnh đạo toàn cầu của Hoa Kỳ không còn vững chắc như cách đây 4 năm, đặt ra một thách thức to lớn cho nỗ lực của Biden trong việc khôi phục quyền lãnh đạo của Mỹ trên toàn thế giới - một trong những lời hứa quan trọng trong chiến dịch tranh cử của cựu Phó Tổng thống. 

Thành tích mạnh mẽ hơn mong đợi của Tổng thống Trump trong cuộc bầu cử cũng có nghĩa là Hoa Kỳ sẽ không thể từ bỏ hoàn toàn học thuyết chính sách đối ngoại của ông ấy và dưới một Quốc hội bị chia rẽ mạnh mẽ, ông Biden sẽ không có toàn quyền để khôi phục sớm những định hướng cho nước Mỹ như dưới thời Obama.

Vậy thì phần còn lại của thế giới có thể trông đợi gì từ Hoa Kỳ bây giờ?  

Châu  Âu

Biden hẳn là ứng cử viên theo chủ nghĩa Đại Tây Dương nhất đã được bầu vào vị trí tổng thống trong hơn một thế hệ, ông tự hào về di sản gốc Ireland của mình và mong muốn xây dựng lại các liên minh châu  Âu mà Tổng thống Trump đã nhiều lần hắt hủi và tàn phá trong suốt 4 năm qua.

Ông hoan nghênh một châu  Âu đoàn kết hơn và mạnh mẽ hơn, không giống như thái độ thù địch công khai của Tổng thống Trump đối với EU và Biden là người ủng hộ mạnh mẽ NATO. Các nhà lãnh đạo châu  Âu sẽ coi nhiệm kỳ tổng thống Biden là cơ hội vàng không chỉ để khôi phục liên minh xuyên Đại Tây Dương mà còn để xác định lại nó trong những thập kỷ tới.

Dưới thời Tổng thống Trump, Đức thường thấy mình ở tuyến đầu sau các cuộc công kích lặp đi lặp lại của tổng thống thứ 45 nhằm vào các đồng minh châu Âu với tư cách là cường quốc hàng đầu của khối. 

Từ việc ám ảnh về thặng dư thương mại của Berlin cho đến việc tấn công chi tiêu quân sự của Đức và đe dọa áp thuế trừng phạt đối với các nhà sản xuất ô tô Đức, Tổng thống Trump chắc chắn là một vấn đề thách thức cao trong chương trình nghị sự của Angela Merkel. Trước bờ vực từ chức Thủ tướng vào năm tới, bà có thể thở phào nhẹ nhõm khi biết rằng vị Tổng thống tiếp theo mà đất nước bà phải làm việc sẽ đáng tin cậy hơn. 

NATO cũng phải đối mặt với nhu cầu đổi mới sắp xảy ra, trong đó cơ chế hoạt động dựa trên Chiến tranh Lạnh đã khiến NATO khá lạc hậu trong việc bảo vệ chống lại toàn bộ các thách thức an ninh của thế kỷ 21, nhiều thách thức không rõ ràng về bản chất quân sự. 

Đối ngoại dưới thời tân Tổng thống Mỹ: Rào cản mới, biên giới cũ

Một nhiệm kỳ tổng thống của Biden có thể giúp đạt được điều này không? Chúng tôi chưa biết, nhưng hiện tại có nhiều cơ hội cho điều đó hơn so với thời Tổng thống Trump.   

Như một cử chỉ mang tính biểu tượng đối với các đồng minh của Mỹ ở châu  Âu và phần còn lại của thế giới, ông Biden đã cam kết tái gia nhập Hiệp định Khí hậu Paris càng sớm càng tốt để khẳng định cam kết của Mỹ về bảo vệ môi trường, vốn đã giảm đi đáng kể dưới thời Tổng thống Trump. 

Cũng có vẻ như Biden sẽ tìm cách khôi phục các biện pháp bảo vệ môi trường và các chính sách được áp dụng dưới thời Obama để đưa Mỹ; chiếm 14% lượng khí thải carbon dioxide toàn cầu hàng năm; đang đi đúng hướng trong việc giúp đạt được mục tiêu của Thỏa thuận là giữ cho nhiệt độ toàn cầu tăng trong thế kỷ này ở mức dưới 2 độ C.

Tổng thống đắc cử cũng phản đối Brexit, nhưng ông chấp nhận rằng đó là một thỏa thuận đã xong. Tuy nhiên, Biden sẽ thấy dễ dàng hơn khi làm việc với Vương quốc Anh nếu nước này có thể tránh được việc rời khỏi Liên minh châu  Âu một cách vô lý, tôn trọng các thỏa thuận biên giới Ireland hiện có. 

Tổng thống đắc cử có quan điểm với nhiều nhà lập pháp khác ở Mỹ lo ngại về bất kỳ tác động tiêu cực nào mà Brexit có thể gây ra đối với Thỏa thuận thứ Sáu Tuần thánh, và do đó, nó trở thành một trong những ưu tiên của ông về chính sách đối ngoại của châu  Âu.

Nga

Quan hệ Mỹ - Nga ngày nay trở nên tồi tệ nhất kể từ năm 1985. Việc sáp nhập Crimea, phát động cuộc chiến đang diễn ra ở đông nam Ukraine và ủng hộ Bashar al-Assad của Syria đã làm gia tăng căng thẳng ở Mỹ. Và đó là chưa kể đến vai trò của Moscow trong việc can thiệp vào các cuộc bầu cử của Mỹ trong cả hai năm 2016 và 2020, tất cả dẫn đến việc hai nước trở nên đối đầu với nhau hơn bao giờ hết.

Trong khi Tổng thống Trump nhậm chức quyết tâm cải thiện quan hệ với Nga, phần còn lại của cơ quan hành pháp và Quốc hội Mỹ đã theo đuổi các chính sách cứng rắn đối với Moscow, từ áp đặt các biện pháp trừng phạt đến trục xuất các nhà ngoại giao.

Sự đồng thuận chung là chiến thắng của Biden sẽ có hại cho Nga, vì chính quyền Dân chủ dự kiến sẽ áp đặt các biện pháp trừng phạt kinh tế mới đối với Moscow như một hình phạt cho hành vi của họ trong vài năm qua - trước hết là vì can thiệp vào cuộc bầu cử tổng thống Mỹ năm 2016. 

Quan điểm như vậy được cộng hưởng trên khắp các giới chính trị hàng đầu, từ các chuyên gia ủng hộ Điện Kremlin, các quan chức cấp cao, các nhà tài phiệt và bản thân Tổng thống Putin đều e ngại  chính quyền Biden có thể có ý nghĩa như thế nào đối với chế độ của mình.

Tuy nhiên, có một số điểm đáng chú ý trong quan hệ hai nước. Nhiều quan chức trong chính phủ Nga chia sẻ quan điểm lạc quan hơn về Biden , rằng một tổng thống có khả năng tổ chức quy trình chính thống hơn cho các cuộc đàm phán song phương về an ninh quốc gia - có thể khôi phục một số rào cản cho Mỹ - Nga quan hệ và ngăn chặn xấu đi.

Những lan can này có thể nhằm giữ lại một số trụ cột của chế độ kiểm soát vũ khí sẽ hết hiệu lực vào đầu năm 2021 và đồng ý về các quy tắc cạnh tranh trong không gian mạng. Biden bằng cách nào đó có thể giúp quan hệ tốt hơn giữa hai nước, không chỉ giữa hai nhà lãnh đạo, nhưng chúng ta sẽ phải xem điều này diễn ra như thế nào.    

Iran

Vào tháng 5/2018, Tổng thống Trump đã rút khỏi thỏa thuận hạt nhân Mỹ - Iran, gọi đây là "thỏa thuận kinh hoàng, một chiều" đáng lẽ không bao giờ được thực hiện và đưa ra các biện pháp trừng phạt cứng rắn đối với nước này. Chính sách “gây áp lực tối đa” thực ra chủ yếu gây tổn hại cho xã hội và người dân Iran.

Đất nước rơi vào suy thoái sâu sắc, đẩy hàng triệu người vào cảnh đói nghèo. Người Iran vui mừng khi Biden được tuyên bố đắc cử tổng thống, bày tỏ hy vọng rằng cựu Phó Tổng thống sẽ khôi phục quan hệ, hoặc ít nhất là khôi phục quan hệ kinh tế bình thường.    

Tổng thống Iran Hassan Rouhani nói rằng chính phủ của ông đã sẵn sàng cho các cuộc đàm phán, mặc dù theo cách sẽ bảo vệ những giá trị của Iran. Iran có thể sẽ tiếp cận các cuộc thảo luận với Hoa Kỳ một cách thận trọng và mang tính dân tộc hơn nhiều so với thời Obama, vì Rouhani giờ đây sẽ phải làm việc với một chính thể bảo thủ, để đảm bảo một thỏa thuận “không mang lại sự xấu hổ” cho Iran. 

Biden đã nói rõ rằng ông muốn tham gia lại thỏa thuận, nhưng Thượng viện Hoa Kỳ có thể làm cho điều này khó khăn hơn nếu nó thuộc về đảng Cộng hòa - điều có thể xảy ra vào lúc này.

Tuy nhiên, chương trình hạt nhân đang mở rộng của Iran có thể là mối đe dọa số một của Mỹ - vì vậy điều này nằm trong danh sách ưu tiên. Ông Biden cũng đang đối mặt với thời gian khó khăn vì cuộc bầu cử tổng thống của Iran vào tháng 6, có thể trao quyền lực cho những người theo đường lối cứng rắn sẽ khó đàm phán hơn nhiều. 

Một chính quyền mới của Biden sẽ cần phải làm việc nhanh chóng để thống nhất về một cách tiếp cận mới đối với Iran với các bên ký kết thỏa thuận hạt nhân ở châu  Âu: Anh, Pháp và Đức. 

Phần 2: Đông Á thận trọng trước Tổng thống mới nước Mỹ

Phạm Vũ Thiều Quang (Đại học Leiden, Hà Lan)

Nhiệm kỳ Donald Trump: Thành công và thất bại

Nhiệm kỳ Donald Trump: Thành công và thất bại

Nhìn chung, những thành tựu chính sách của nhiệm kỳ Donald Trump thực sự ấn tượng, bên cạnh một số thất bại.