Trao đổi với báo chí, bà Đỗ Quỳnh Chi, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu Quan hệ lao động nhận xét, tác động của đợt dịch năm 2021 đến chuỗi cung ứng, về bản chất, là khác hoàn toàn so với năm 2020.

Năm 2021 tác động của dịch không phải về nguồn cung hay cầu, mà chính ở các nhà máy sản xuất. Trên thực tế, các thị trường tiêu thụ của Việt Nam đã hồi phục, nhưng các doanh nghiệp đang gặp khó vì dịch bùng mạnh ở Việt Nam và nhiều nhà máy biến thành ổ dịch.

Doanh nghiệp dệt may, điện tử ứng xử nhân văn với người lao động
Lao động trong ngành dệt may bị ảnh hưởng lớn bởi dịch (ảnh: Băng Dương)

Nếu nhìn vào cụ thể vào từng nhóm ngành, rất nhiều lao động không ở vùng dịch thì vẫn làm việc tốt, thu nhập tốt. Nhưng ở các vùng dịch, người lao động phải giãn ca, giảm ca, những người không thu xếp được đường đi do ngăn cách vùng dịch phải nghỉ việc.

Bà Chi nhìn nhận, đối với các khu công nghiệp, khó khăn của người lao động tại địa phương không nhiều vì họ có hỗ trợ của người quen, các mối quan hệ gia đình… Còn với người lao động nữ di cư, họ gặp khó khăn nhiều hơn. Do đó họ là nhóm người yếu thế hơn.

Theo khảo sát của Trung tâm nghiên cứu Quan hệ lao động, lĩnh vực bị ảnh hưởng nghiêm trọng nhất là dệt may và da giày. 

Theo thống kê, 40 - 50% lao động ở các ngành dệt may bị ảnh hưởng cực kỳ lớn tới thu nhập. Hơn 90% các nhà máy, xí nghiệp ngành dệt may và da giày đều là những doanh nghiệp vừa và nhỏ, khi có ảnh hưởng của dịch bệnh thì họ không thể chuyển đơn hàng đi dâu được cả.

Hiện tại, ngành này đang nhận được rất nhiều đơn hàng. Đối với các mặt hàng nặng tính mùa vụ như thời trang, giày dép, quần áo… nhà máy sản xuất khi ký hợp đồng có thời gian giao hàng rất khắc nghiệt, nếu chậm tiến độ sẽ có hậu quả phạt khủng khiếp. Như đơn hàng may, nếu đơn hàng giao muộn phải chuyển bằng máy bay thì chi phí đội lên khủng khiếp, nhà máy sản xuất chịu mức phạt cao, có thể sẽ phải làm không công rất lâu để có thể bù lại.

Doanh nghiệp dệt may, điện tử ứng xử nhân văn với người lao động
Doanh nghiệp dệt may, điện tử ứng xử nhân văn với người lao động

Các nhà máy ở Bắc Giang, Bắc Ninh đang rất lo lắng, bởi tình hình dịch hiện này khiến họ rất khó hoàn thành đơn hàng để giao cho khách. Họ phải đàm phán với khách hàng về thời gian hoàn thành đơn hàng cho hợp lý.

Mặt khác, đặc tính của dây chuyền sản xuất của ngành này cũng khiến doanh nghiệp rất khó để gom đủ người lao động đi làm, trong khi các ngành khác đỡ khó khăn hơn khi họ đảm bảo được "3 tại chỗ và 1 cung đường".

 

Vừa phải chịu gánh nặng về tài chính, doanh nghiệp dệt may cũng phải đối mặt với việc, các khách hàng sẽ cân nhắc lại, có thể dừng việc ký tiếp hợp đồng đặt hàng tiếp cho quý 4 và các năm tiếp theo.

Thậm chí, có khả năng, các hãng có thể chuyển hẳn đơn hàng sang các nước hiện không bị ảnh hưởng nhiều bởi dịch bệnh, khiến doanh nghiệp Việt mất thị phần trong chuỗi cung ứng. Đó là những rủi ro rất lớn về chuỗi cung ứng trong ngành dệt may và da giày mà hiện nay TP Hồ Chí Minh, Đồng Nai hay Bình Dương đang gặp phải.

Chuỗi công nghệ điện tử cũng có các nhà máy bắt đầu gặp khó khăn. Trong khi đó, sản xuất linh kiện điện tử của Nhật Bản, Đài Loan đang đặt rất nhiều tại TP Hồ Chí Minh, Đồng Nai hay Bình Dương. Đây đều là vùng dịch.

Dù vậy, tỷ lệ tự động hóa tại đây khá cao, nên lượng công nhân thực tế cần không nhiều. Bên cạnh đó, có những nhà máy, trước họ làm giờ hành chính, thì giờ giãn thành 2 ca từ 5 giờ sáng đến 1 giờ chiều và từ 2 giờ chiều đến tầm 7-8 giờ tối để đảm bảo giảm số lượng người tập trung, tăng sự giãn cách xã hội.

Bà Chi cho rằng, Việt Nam đã có những bài học từ năm 2020. Các quốc gia như Banglades, Trung Quốc, Việt Nam… có thể đoàn kết với nhau và đưa ra tiếng nói chung, yêu cầu các nhãn hàng ở EU chia sẻ rủi ro với các nhà sản xuất. Yêu cầu họ chấp nhận hoãn thời gian giao hàng để giảm bớt áp lực cho các nhà sản xuất trong dịch bệnh.

"Tôi đặc biệt lưu ý, chúng ta không nên chỉ nhìn ảnh hưởng của đại dịch dưới góc nhìn ở Việt Nam, mà nên mở rộng ra phạm vi quốc tế. Bởi Việt Nam là 1 phần của chuỗi cung ứng toàn cầu, nên chúng ta cần có cái nhìn khác, đưa ra tiếng nói chung với các nhãn hàng. Nếu chúng ta có đưa ra đề nghị chia sẻ giữa nhãn hàng với nhà cung ứng ở Việt Nam thì đó là hỗ trợ tuyệt vời để họ có thể hồi phục sau đợt dịch", bà Chi nói.

Liên quan đến hỗ trợ cho người lao động, ở các đợt dịch trước, ví dụ như đầu quý 2/2020, các doanh nghiệp hầu hết đều hoang mang lo sợ khi các đơn hàng bị hoãn, hủy quá nhiều. Nhiều doanh nghiệp thậm chí đã lập tức cho người lao động nghỉ việc. Sau đó, khi các đơn hàng quay trở lại thì họ mất thêm chi phí tuyển người mới.

Năm nay, cách ứng xử của các doanh nghiệp đã bài bản và nhân văn hơn. Khi có dịch, họ có trao đổi đối thoại với người lao động về ảnh hưởng của dịch: ai làm giãn ca, tạm nghỉ như thế nào, người nghỉ việc được hưởng lương ra sao… Doanh nghiệp tất nhiên sẽ bị ảnh hưởng về mặt tài chính, nhưng ngược lại, điều này thể hiện sự phát triển bền vững trong mối quan hệ giữa chủ sử dụng lao động và người lao động.

Theo nghiên cứu, các doanh nghiệp có mối quan hệ bền vững với lao động là những doanh nghiệp có khả năng hồi phục tốt nhất sau đại dịch.

"Tất nhiên vẫn còn những điểm cần lưu ý, như sự minh bạch về thông tin giữa chủ doanh nghiệp và người lao động trong đợt dịch này. Hiện nay nhiều chủ doanh nghiệp vẫn chưa có văn hóa đối thoại và cho rằng, họ là người ra quyết định, người lao động phải chấp nhận", bà cho biết.

Văn Thành